Adjudant

Die Rynfield-kanaal stink na dooie water en roes en al die goed wat mense weggooi omdat hulle dink die nag gaan dit vir altyd hou. Francois Venter staan op die brug in Plantasie Straat en hou 'n man aan die keel vas en kyk af na die swart water onder hom terwyl Boksburg slaap.

Hy voel niks besonders nie. Dit is die vreemde ding — jy sou dink 'n man wat op die punt staan om iemand dood te maak, sou beef of sweet of voel hoe sy hart uitslaan soos 'n vuis teen 'n baksteenmuur. Maar Francois is vier-en-vyftig jaar oud en hy het ses-en-dertig jaar in die SAPD gesit en hy het baie dinge deur sy hande laat gaan, en hierdie oomblik is stiller as enige van hulle. Nie die stilte van 'n leegte nie. Die stilte van 'n besluit wat lank gelede gemaak is en wat vanaand net uitgevoer word.

Desmond Petersen het drie weke gelede uit die tronk gekom. Francois het die datum in sy kop gedra soos 'n splinter in die palm — altyd bewus, nooit vergete, en elke dag 'n bietjie dieper ingedruk.

Hy het dertien maande gelede in die hof gesit toe die landdros die vonnis uitgespreek het. Agtien jaar, ses gesuspendeer. Hy het die som in sy kop gedoen en dit het hom naar gemaak: Petersen is vier-en-dertig. Hy kom op een-en-veertig uit. Jong genoeg om dit weer te doen. En die stelsel — die groot, duur, amptelike stelsel — het hom 'n tweede kans gegee sonder om eers vir Tannie Betsie Marais te vra of sy daarmee gemaklik is.

Sy was nie. Francois ook nie.

Die water neem Petersen sonder 'n woord. Geen groot spat nie, net 'n donker opening en dan is dit net die kanaal weer, stil en stinkend soos altyd. Francois vee sy hande af, start die Hilux en ry huis toe Groenwyde toe op stil Boksburg-strate. Elrina slaap. Die huis ruik na laventelseep en die effense reuk van haar nagroom. Hy trek sy skoene uit in die gang en gaan lê op sy rug langs haar in die donker. Die gedagtes wat hy verwag het — die skuld, die twyfel, die moontlike insinking — kom nie. Net stilte. En daarin, die eerste keer in maande, slaap hy.

Die naam was Sipho Radebe. Adres in Vosloorus. Francois het dit gelees en dit weer gelees. Toe het hy dit saggies gevou en in sy baadjie se sak gesit.

Hy het lank gesit in die stil studeerkamer. Hy het gedink aan Nandi Zulu — die vrou wat hom gevolg het, wat die patroon gesien het, wat Hattingh gebel het, wat maande lank 'n lêer op hom gebou het en hom nooit gearresteer het nie omdat sy nie genoeg bewys gehad het nie. Die vrou wat by die urn gestaan het en sonder om te kyk 'n stuk papier neergesit het.

Sy het 'n grens oorgesteek. Hy het dit geweet. Sy het geweet en hy weet dit. Albei het dit geweet sonder om dit te sê, soos hulle so baie dinge geweet het sonder om dit te sê.

Hy het opgestaan, sy skoene in die gang uitgetrek, en in die donker na die slaapkamer geloop en langs Elrina gaan lê. Francois het na die plafon gekyk in die donker en geweet: hy is nie meer alleen nie. Vir die eerste keer in vier jaar is daar iemand anders wat weet — nie alles nie, maar genoeg. En daai iemand het by 'n koffie-urn 'n stuk papier neergesit.

Buite in Groenwyde het Boksburg aangegaan soos Boksburg altyd aangaan — luid en moeg en veerkragtig en gebreek en lewend, die soort stad wat jy haat en nie kan los nie, die soort plek wat jou maak wie jy is of jy dit wil wees of nie. Francois Venter het geslaap.

Jy hoef nie Boek 1 te gelees het nie. Hier is wat jy moet weet.

Francois Venter is 'n adjudant by Boksburg-Oos-polisiestasie. Ses-en-dertig jaar diens. 54 jaar oud. Hy ry 'n grys Hilux en dra sy pa se ou Seiko-horlosie — of hy hét dit gedra, tot hy besef het iemand kyk na hom. Hy vermoor mense. Nie op bevel nie. Nie vir geld nie. Hy doen dit omdat die land se howe dit nie doen nie — en hy het lank genoeg gesit en gekyk hoe dieselfde gesigte weer en weer by die stasie en hof instap, borgtog kry, en uitstap. Hy het begin tel. Nege mense oor drie jaar. Almal het iemand se lewe verwoes. Almal het die stelsel uitgelag. Niemand het dit geweet nie.

Sersant Nandi Zulu het dit geweet. Sy is 34, die beste speurder op die stasie, en sy het die patroon gesien lank voor enigiemand anders. Sy het dit nie gerapporteer nie. Sy het gewag. En toe haar suster Zanele verkrag is deur 'n man genaamd Sipho Radebe — 'n man met 'n lêer dik soos 'n telefoongids en geen vonnis nie — het sy Francois sy naam by die koffie-urn gegee. Sy het hom die naam gegee.

Kaptein Andries Hattingh van die Hawks het al lank geweet iets is verkeerd. Hy het Francois gevolg. Hy het 'n profiel opgebou. Maar bewys? Nul. Sy lêer bly oop.

Dit is waar ons is. Francois Venter lê in die donker met Sipho Radebe se naam in sy sak. En Nandi Zulu ry na haar suster toe met die wete dat sy 'n grens oorgesteek het waarvan daar geen pad terug is nie.

Nandi Zulu sit op 'n Woensdagoggend in November in haar kantoor op Boksburg-Oos-stasie. Die urn is vol. Die tapyt is steeds onidentifiseerbaar van kleur. Dlamini se stem is iewers in die gang. Die stasie het aangegaan soos stasies aangaan — sonder pouse, sonder herinneringe, sonder om te weet wat deur sy gange beweeg het.

Sy het 'n nuwe notaboek voor haar. Nie die Croxley A5 nie — die Croxley is vol; sy het dit gebêre op 'n plek wat niemand sou soek nie. Hierdie is 'n ander een. Dieselfde formaat. Dieselfde blou omslag.

Zanele bel haar elke Sondagoggend nou. Nie om oor die aanval te praat nie — Zanele praat nie meer daaroor nie. Sy het besluit hoe sy dit dra en dit is haar besluit. Sy praat oor haar werk, oor 'n man wat sy begin leer ken, oor 'n kursus wat sy wil doen volgende jaar. Haar lewe het aanbeweeg. Dit is die enigste ding wat Nandi vir haar wou hê.

Sy maak die nuwe notaboek oop by die eerste bladsy. Sy skryf een naam neer. Netjies, soos sy altyd skryf. Onder die naam, 'n adres. Onder die adres, 'n datum.

Sy maak die notaboek toe. Sy het werk om te doen.

Andries Hattingh het 'n gewoonte gehad wat niemand van geweet het nie. Elke oggend, voor hy sy rekenaar aangeskakel het, voor hy koffie gemaak het, voor hy enigiets gedoen het wat die dag van hom sou vra — het hy 'n minuut lank na sy kantoor se venster gekyk.

Nie na iets buite nie. Net na die venster self. Die glas. Die manier waarop die oggendlig teen die ou baksteengebou oorkant Cresswell Road weerkaats het en 'n bleek streep teen die plafon van sy kantoor in Silverton gemaak het — dieselfde streep, elke oggend, presies so breed soos 'n mens se hand. Hy het nooit omgekyk na daai streep nie. Hy het net geweet dit was daar. Dit was sy manier om te sê: nog 'n dag, nog dieselfde werk, nog dieselfde man.

Hy was 56. Oor vier jaar sou iemand anders in hierdie kantoor sit en na hierdie venster kyk en miskien nie eers die streep sien nie.

Die derde laai van onder in die filing cabinet. Daar het dit gelê.

Venter, F.J. — Adj. — Boksburg-Oos. Die lêer was nie dik nie — dit was nooit dik nie, want 'n man soos Venter laat nie spore nie. Wat daar was, was presies, netjies, en minder as wat Hattingh wou hê. 'n Forensiese beeldontleder se verslag. 'n Lys van roetes. 'n Foto van 'n linkerpols met 'n te-wye Seiko-band. 74% ooreenstemming. Genoeg vir 'n man soos Hattingh om te weet. Nie genoeg vir 'n hof nie.

Hy het dit een keer per maand oopgemaak. Soos vandag.